Táo Quân

Năm nào cũng vậy, khoảng một tuần trước Tết Nguyên đán, hàng triệu gia đình Việt mang cá chép sống ra sông hồ — rồi thả đi.

Cá không phải để ăn. Cá là ngựa — để ba vị thần sống trong mỗi gian bếp cưỡi lên trời. Và câu chuyện của họ bắt đầu bằng một bi kịch.

Ngày xưa, có hai vợ chồng tên Trọng Cao và Thị Nhi. Lấy nhau đã lâu mà chẳng có con. Nỗi buồn ấy cứ lớn dần, lớn dần, cho đến khi thành những trận cãi vã.

Một hôm, trong cơn nóng giận, Trọng Cao đánh vợ.

Sáng hôm sau, Thị Nhi bỏ đi. Nàng đi mãi, đi mãi cho đến khi làng cũ đã xa, và về sau nàng lấy một người chồng khác — anh thợ săn tên Phạm Lang.

Phạm Lang hiền lành, thương nàng hết mực. Cuộc sống mới bình yên. Nhưng đôi khi nàng vẫn đứng nhìn xa xăm về cuối con đường, chẳng nói một lời.

Còn Trọng Cao — chỉ khi vợ đi rồi mới hiểu mình đã mất gì. Chàng bỏ nhà đi tìm. Tìm qua bao mùa, cho đến khi hết tiền, áo quần rách nát, phải đi ăn xin mà sống.

Một hôm, chàng dừng trước một ngôi nhà xin ăn. Người đàn bà ra mở cửa sững sờ. Đó là Thị Nhi.

Nàng vẫn thương người chồng cũ. Nàng đưa chàng vào sân, nấu cho chàng bữa cơm. Hai người nhìn nhau, không ai nói nên lời.

Bỗng có tiếng Phạm Lang về. Sợ chồng hiểu lầm, Thị Nhi vội giấu Trọng Cao vào đống rơm sau nhà.

Đêm ấy, Phạm Lang ra đốt đống rơm lấy tro bón ruộng. Chàng nào biết có người nằm bên trong.

Khi lửa bốc cao, Thị Nhi biết chuyện gì đã xảy ra. Đau đớn, nàng lao mình vào lửa. Phạm Lang thương vợ, cũng nhảy theo.

Sáng ra, chỉ còn tro tàn. Ba con người — một người đầy ân hận, một người đầy thương xót, một người thủy chung đến cùng. Nhưng câu chuyện của họ chưa dừng ở đó.

Trên trời, Ngọc Hoàng — vua của mọi vị thần — cảm động trước tấm lòng của cả ba. Ngài quyết định cho họ không bao giờ phải xa nhau nữa.

Ngài cho ba người hóa thành ba ông đầu rau trong bếp — ba hòn đá đỡ nồi nấu cơm. Thiếu một hòn, nồi sẽ đổ. Từ đó, họ là Táo Quân, vua bếp, giữ gìn mọi gia đình.

Người ta bảo Táo Quân ngồi trong bếp quanh năm, thấy hết mọi chuyện trong nhà: ai chăm, ai lười, ai tử tế, ai vừa cãi nhau.

Và năm nào cũng vậy, ngày hai mươi ba tháng Chạp, Táo Quân cưỡi cá chép lên trời.

Ở thiên đình, các ngài tâu với Ngọc Hoàng mọi chuyện cả năm của gia đình, tốt có, xấu có. Đến đêm Giao thừa các ngài mới trở về.

Truyện có nhiều dị bản, nhưng tục lệ thì vẫn sống đến hôm nay. Ngày hai mươi ba tháng Chạp, các gia đình lau dọn bàn thờ, bày lễ tiễn ông Táo: ba chiếc mũ giấy — hai mũ ông, một mũ bà — cùng áo và hia bằng giấy. Trong tranh dân gian, ông Táo đội mũ, mặc áo… mà không mặc quần.

Ai cũng mong các ngài chỉ tâu điều tốt. Nên lễ vật phải thật chu đáo.

Cúng xong, cá chép được thả xuống sông hồ để các ngài có ngựa cưỡi. Sáng hôm ấy, bờ hồ nào cũng đông nghịt người. Và dân gian Việt Nam tin cá chép vượt vũ môn sẽ hóa rồng — nên con cá nhỏ kia biết đâu lại là một con rồng tương lai.

Tiễn ông Công ông Táo là lúc Tết thật sự bắt đầu. Suốt khoảng hai mươi năm, đêm Giao thừa ở Việt Nam còn là đêm của chương trình hài Táo Quân, trong đó các ông Táo báo cáo với Ngọc Hoàng chuyện cả nước trong năm.

Một câu chuyện bắt đầu bằng ngọn lửa bi thương đã thành ngọn lửa ấm trong mọi gian bếp Việt. Nếu năm nay ông Táo nhà bạn lên trời, các ngài sẽ tâu những gì?