Tấm Cám

Ai cũng biết chuyện cô Lọ Lem — cô gái đánh rơi chiếc giày rồi thành hoàng hậu.

Việt Nam cũng có một cô gái như thế. Tên nàng là Tấm. Nhưng chuyện của Tấm không dừng lại ở đám cưới. Và đoạn kết của nó u tối hơn nhiều.

Ngày xưa, có hai chị em cùng cha khác mẹ là Tấm và Cám. Mẹ Tấm mất sớm, rồi cha Tấm cũng qua đời, để nàng ở với dì ghẻ — mẹ của Cám.

Tấm làm lụng quần quật từ sáng đến tối. Còn Cám được mẹ nuông chiều, chẳng phải động tay vào việc gì.

Một hôm, dì ghẻ đưa cho mỗi đứa một cái giỏ, sai ra đồng bắt tép. Đứa nào bắt được đầy giỏ sẽ được thưởng cho cái yếm đỏ.

Tấm chăm chỉ, chẳng mấy chốc đã đầy giỏ. Cám mải chơi, giỏ vẫn trống trơn. Cám bèn nghĩ ra một kế.

Chị Tấm ơi, chị Tấm. Đầu chị lấm, chị hụp cho sâu, kẻo về dì mắng.

Tấm tin lời, hụp đầu xuống nước. Cám trút hết tép sang giỏ mình — rồi chạy một mạch về nhà nhận yếm đỏ.

Tấm lên bờ, thấy giỏ trống không, òa lên khóc. Bỗng ông Bụt hiện ra. Trong truyện cổ tích Việt Nam, Bụt là ông lão hiền từ luôn hiện lên giúp người tốt.

Con hãy nhìn xem trong giỏ còn gì không?

Trong giỏ chỉ còn một con cá bống nhỏ. Bụt bảo Tấm đem về thả xuống giếng mà nuôi.

Bữa nào Tấm cũng để dành một ít cơm của mình, ra giếng gọi:

Bống bống bang bang, lên ăn cơm vàng cơm bạc nhà ta, chớ ăn cơm hẩm cháo hoa nhà người.

Và cá bống lại ngoi lên.

Nhưng mẹ con Cám rình biết. Dì ghẻ sai Tấm đi chăn trâu thật xa — rồi ra giếng gọi bống lên y như Tấm, bắt về làm thịt.

Tối ấy, Tấm gọi mãi mà bống chẳng lên. Nàng lại khóc, và Bụt lại hiện ra. Bụt bảo nàng tìm xương bống, bỏ vào bốn cái hũ, chôn dưới bốn chân giường.

Ít lâu sau, nhà vua mở hội lớn, ai nấy nô nức đi xem. Dì ghẻ trộn một thúng gạo với một thúng thóc, bảo Tấm nhặt xong mới được đi.

Bụt sai một đàn chim sẻ xuống. Chỉ trong nháy mắt — thóc ra thóc, gạo ra gạo.

Rồi Bụt bảo Tấm đào bốn cái hũ lên. Trong đó có quần áo đẹp, một đôi giày thêu… và cả một con ngựa.

Tấm mặc quần áo đẹp, cưỡi ngựa đi xem hội. Qua một con suối, nàng đánh rơi một chiếc giày xuống nước.

Voi của nhà vua đi đến suối thì dừng lại, nhất định không đi. Quân lính mò dưới nước, tìm thấy một chiếc giày thêu nhỏ xinh.

Hễ ai đi vừa chiếc giày này, ta sẽ lấy làm vợ.

Các cô gái lần lượt ướm thử — cả Cám nữa — nhưng chẳng ai vừa. Rồi đến lượt Tấm. Chiếc giày vừa như in. Tấm trở thành hoàng hậu.

Đến đây, câu chuyện tưởng đã kết thúc có hậu. Nhưng thật ra… nó mới chỉ bắt đầu.

Đến ngày giỗ cha, Tấm về nhà. Dì ghẻ bảo nàng trèo lên cây cau hái quả để cúng. Tấm vừa lên đến ngọn, dì ghẻ cầm rìu — chặt gốc cau.

Cây đổ. Tấm ngã xuống ao, chết. Và dì ghẻ đưa Cám vào cung, thay chị làm hoàng hậu.

Nhưng Tấm chưa mất. Nàng hóa thành chim vàng anh, bay về cung, ngày ngày hót bên nhà vua. Ghen tức, Cám bắt chim làm thịt, vứt lông ra vườn.

Chỗ lông chim rơi mọc lên hai cây xoan đào. Cám sai chặt cây đóng thành khung cửi. Và đêm nào khung cửi cũng kêu:

Cót ca cót két, lấy tranh chồng chị, chị khoét mắt ra.

Sợ hãi, Cám đốt khung cửi, đem tro đổ thật xa cung điện. Từ đống tro ấy mọc lên một cây thị, chỉ đậu đúng một quả — vàng ươm, thơm ngát.

Một bà cụ bán nước bên đường đi qua gốc thị. Bà giơ bị ra mà rằng:

Thị ơi thị rụng bị bà, bà để bà ngửi chứ bà không ăn.

Quả thị rơi ngay vào bị bà.

Từ đó, cứ đi chợ về là bà thấy nhà cửa sạch sẽ, cơm nước tươm tất. Một hôm, bà giả vờ đi chợ rồi nấp lại rình. Một cô gái bước ra từ quả thị.

Bà cụ xé nát vỏ thị, để cô gái không còn chỗ trốn. Và Tấm ở lại với bà, được thương yêu như con gái.

Một hôm, nhà vua dừng chân ở quán nước của bà cụ. Bà mời vua miếng trầu — têm cánh phượng, đúng như cách Tấm vẫn têm. Vua hỏi ai têm trầu. Tấm bước ra.

Nhà vua nhận ra vợ ngay, mừng rỡ đón nàng về cung.

Còn Cám? Thấy chị trở về, xinh đẹp hơn xưa, Cám hỏi làm sao để được đẹp như thế. Trong bản kể quen thuộc nhất, Tấm bảo Cám tắm nước sôi. Cám làm theo — và chết. Mẹ Cám hay tin, cũng lăn ra chết.

Cũng có những bản kể nhẹ nhàng hơn. Nhưng chính cái kết ấy làm Tấm Cám khác hẳn chuyện Lọ Lem.

Ngày nay, hầu như đứa trẻ Việt Nam nào cũng thuộc lòng chuyện Tấm Cám, và ông bà vẫn ru cháu bằng câu “thị ơi thị rụng bị bà”.

Bài học xưa thật đơn giản — ở hiền thì gặp lành. Nhưng câu chuyện cũng nhắc ta rằng cái thiện đôi khi phải ngã xuống nhiều lần mới chiến thắng.