Thạch Sanh

Chàng đã giết quái vật. Chàng đã cứu công chúa. Vậy mà chàng lại bị xiềng xích trong ngục tối, chẳng còn gì ngoài một cây đàn.

Tiếng đàn ấy sắp thay đổi tất cả. Đây là chuyện Thạch Sanh — một trong những truyện cổ tích được yêu mến nhất Việt Nam.

Ngày xưa, dưới gốc một cây đa cổ thụ, có chàng mồ côi tên là Thạch Sanh. Cha mẹ mất sớm, chàng sống một mình trong túp lều nhỏ, ngày ngày vào rừng đốn củi.

Chàng nghèo — nhưng không phải chàng trai tầm thường. Chuyện kể rằng chàng vốn là thái tử con Ngọc Hoàng, được sai xuống đầu thai làm người, và chính các tiên đã dạy chàng đủ các môn võ nghệ, mọi phép thần thông.

Một hôm, có gã bán rượu tên Lý Thông đi ngang qua. Thấy chàng tiều phu khỏe mạnh, hắn nghĩ ngay: thằng này có ngày dùng được. Hắn rót chén rượu mời, rồi xin kết làm anh em.

Thạch Sanh chưa từng có gia đình. Chàng vui vẻ nhận lời, về ở với Lý Thông, coi hắn và mẹ già của hắn như ruột thịt.

Vùng ấy có một con chằn tinh — con trăn khổng lồ đã thành yêu quái. Năm nào dân làng cũng phải nộp cho nó một mạng người. Năm ấy đến lượt Lý Thông. Và Lý Thông nghĩ ra một kế.

Em ơi, đêm nay em canh miếu thay anh nhé. Anh bận cất mẻ rượu.

Thạch Sanh cầm rìu đi — chẳng hề biết mình bị đẩy đi chết thay người khác.

Nửa đêm, chằn tinh hiện ra — nhe nanh, quẫy đuôi, biến hóa khôn lường. Thạch Sanh không lùi một bước. Lưỡi rìu bổ xuống, quái vật gục chết.

Nơi xác nó tan biến, chàng thấy một bộ cung tên bằng vàng sáng lấp lánh trong bóng tối. Chàng nhặt lấy, mang về.

Thấy em kết nghĩa trở về còn sống, Lý Thông hoảng hốt. Rồi hắn nói dối.

Chết rồi — con trăn ấy là của vua nuôi! Em trốn ngay đi. Mọi chuyện để anh lo.

Thạch Sanh tin lời, lặng lẽ trở về gốc đa. Còn Lý Thông mang đầu quái vật về kinh, nhận là mình giết. Nhà vua mừng lắm, phong cho hắn làm quận công.

Ít lâu sau, khi công chúa đang dạo chơi trong vườn, một con đại bàng khổng lồ từ trên trời sà xuống quắp nàng đi.

Khi nó bay ngang gốc đa, Thạch Sanh giương cung vàng bắn trúng. Lông rơi lả tả — nhưng đại bàng vẫn bay, công chúa vẫn trong móng vuốt, về tận hang của nó.

Vua sai Lý Thông đi tìm công chúa, Lý Thông lại tìm đến gốc đa nhờ cậy. Lần theo vết máu và lông rơi, Thạch Sanh dẫn họ đến một hang sâu hun hút, rồi tự buộc dây tụt xuống.

Dưới đáy hang, chàng giao chiến với đại bàng và giết chết nó. Rồi chàng buộc dây quanh người công chúa để quân lính kéo nàng lên.

Công chúa vừa lên tới nơi, Lý Thông liền sai quân lăn tảng đá lớn lấp miệng hang. Thạch Sanh bị chôn sống.

Trong bóng tối, chàng nghe có tiếng kêu cứu. Sâu trong hang có một chiếc cũi sắt, trong cũi là một chàng trai. Thạch Sanh lấy rìu phá cũi. Thì ra chàng trai ấy là con vua Thủy Tề, vua của thế giới dưới nước.

Vua Thủy Tề mời chàng xuống thủy cung, đem vàng bạc châu báu ra tạ ơn. Thạch Sanh không nhận gì cả. Chàng chỉ xin một thứ — một cây đàn.

Nhưng tai họa chưa dừng. Hồn chằn tinh và đại bàng vẫn còn lảng vảng. Chúng lẻn vào kho của nhà vua, lấy trộm vàng bạc, đem bỏ dưới gốc đa. Thạch Sanh bị bắt, bị giam vào ngục.

Đêm ấy, trong ngục, chàng lấy đàn ra gảy. Tiếng đàn như kể lại cả câu chuyện — ai giết chằn tinh, ai cứu công chúa, và ai đã phản bội ai.

Từ ngày được cứu về, công chúa không nói một lời. Nhưng khi tiếng đàn vọng đến, nàng bật khóc — và cất tiếng.

Đó chính là người đã cứu con.

Nhà vua cho đòi Thạch Sanh đến, và mọi sự thật được phơi bày. Lý Thông quỳ sụp xuống, run lẩy bẩy. Vua giao cho Thạch Sanh xử tội — và Thạch Sanh tha cho hắn về quê.

Chàng tha thứ — nhưng trời thì không. Trên đường về, mẹ con Lý Thông bị sét đánh chết, hóa thành bọ hung, mãi mãi bò dưới đất bẩn.

Thạch Sanh cưới công chúa. Nhưng hoàng tử mười tám nước chư hầu, từng bị công chúa từ hôn, tức giận lắm. Họ kéo quân đến kinh đô, vây kín bốn mặt thành.

Thạch Sanh không cầm gươm ra trận. Chàng ngồi trên mặt thành, gảy đàn. Tiếng đàn vang lên, quân lính bên dưới bủn rủn tay chân. Họ hạ giáo, nhớ nhà, chẳng còn muốn đánh nhau nữa.

Rồi chàng mang ra một niêu cơm bé xíu, mời cả đạo quân cùng ăn. Quân lính cười ồ — niêu cơm ấy thì bõ bèn gì? Nhưng ăn hết lại đầy, ăn hết lại đầy.

Quân mười tám nước cúi đầu tạ ơn, rồi rút về nước. Cuộc chiến kết thúc, không ai phải chết. Về sau, vua già truyền ngôi cho Thạch Sanh.

Truyện Thạch Sanh có nhiều dị bản, nhưng hầu như đứa trẻ Việt Nam nào cũng được nghe, được học ở trường, được xem trên sân khấu — từ chèo, tuồng đến múa rối nước.

Câu chuyện còn sống trong cả lời ăn tiếng nói. Ở Việt Nam, gọi ai là “Lý Thông” nghĩa là kẻ hai mặt, cướp công bạn. Còn thứ gì dùng mãi không hết thì gọi là “niêu cơm Thạch Sanh”.

Một người bị phản bội hết lần này đến lần khác — vẫn chọn lòng tốt. Và chiến thắng, mà không giết ai.